Terug naar overzicht

Club Fit 4

De doelgroep van Club Fit 4 Utrecht bestaat uit kinderen met overgewicht van 4 tot en met 12 jaar en hun ouders.

Het doel van de interventie Club Fit 4 Utrecht is het aanleren van gezond gedrag bij de kinderen met overgewicht (120% tot 160%) waardoor het percentage overgewicht bij de kinderen op de lange termijn daalt. Aan het einde van de cursusperiode is het streven dat de BMI bij de kinderen gelijk blijft of licht daalt. Kennis en inzicht in gezonde voeding en het belang van bewegen en de vaardigheden bij ouders en kinderen om deze inzichten toe te passen.

Lange termijn doel is dat deze kinderen geen obesitas ontwikkelen. De subdoelen van gezond gedrag voor de kinderen zijn:

  • de deelnemers ontbijten elke dag
  • de deelnemers drinken minder zoete dranken per dag
  • de deelnemers besteden minder tijd aan sedentair gedrag in de vrije tijd (minder dan twee uur)
  • de deelnemers bewegen meer minuten per dag (60 minuten per dag)
  • de deelnemers zijn wekelijks gaan sporten bij een sportaanbieder
  • de ouders kennen de mogelijkheden om te sporten eventueel via jeugdsportfonds of U-pas.
  • de ouders kennen de BOFT-boodschap
  • de ouders dragen de BOFT-boodschap consequent uit in het gezin
  • de ouders halen minder zoete dranken in huis
  • de ouders stimuleren, steunen en sturen hun kinderen om meer actief te bewegen en minder sedentair tijd achter de computer of TV te besteden.

De interventie Club Fit 4 Utrecht bestaat uit een beweegprogramma voor kinderen en een participatieprogramma voor ouders, waarbij ingegaan wordt op bewegen, sedentair gedrag en voeding. Hierbij wordt op veranderbare determinanten van gedrag geïntervenieerd (bijvoorbeeld ouderschapsstijlen, attitudes, eigen-effectiviteit, intenties, waargenomen omgeving en het stellen van doelen). Gedurende 12 weken volgen de kinderen 1 x per week sportlessen onder leiding van een sportdocent. In deze bijeenkomsten wordt door middel van spelletjes ingegaan op de positieve kanten van bewegen en voeding (attitude) en leren ze stap voor stap spelletjes die ze buiten kunnen doen (eigen-effectiviteit). Door middel van een paspoortje leren de deelnemers doelen te stellen en maken ze een actieplan. Hierbij worden ouders en kind geassisteerd door de sportdocent, die ook helpt bij de monitoring van het behalen van de doelen. De ouders doen 2 keer mee met de sportles en hebben daarnaast 4 ouderbijeenkomsten onder leiding van een diëtist en pedagoog. Tijdens de ouderbijeenkomsten bespreekt de dietist de BOFT-boodschap. De pedagoog gaat expliciet in op de ouderschapsstijlen en hoe deze van invloed zijn op het gedrag van het kind. Na elke bijeenkomst stellen de ouders een doel om iets aan gezond gedrag en hun ouderschapsstijl te doen. Dat wordt in de volgende bijeenkomst geëvalueerd.

Probleembeschrijving

Uit de Volksgezondheidsmonitor Utrecht (VMU) van 2005 kwam naar voren dat van de schoolgaande jeugd één op de vijf kinderen overgewicht heeft, waarvan vijf tot zes procent ernstig overgewicht [1]. De toename van overgewicht is een gevolg van een maatschappelijke leefstijlverandering: er wordt ongezonder gegeten en minder bewogen [2].

Tientallen factoren werken dit onwenselijke eet- en beweegpatroon in de hand, zoals beschikbaarheid van ongezonde tussendoortjes, het met de auto naar school brengen van kinderen en voor de televisie of achter de computer zitten. De preventie van overgewicht moet al op jonge leeftijd beginnen. Overgewicht op kinderleeftijd is namelijk voorspellend voor overgewicht, ziekte en sterfte op volwassen leeftijd [3]. Volwassenen die als kind overgewicht hebben gehad, hebben hogere cardiovasculaire

risico’s en hogere morbiditeit en mortaliteit [4]. Daarnaast is op latere leeftijd is overgewicht ook geassocieerd met verschillende ziekten en aandoeningen[5]. Wanneer dus niet ingegrepen zal worden zal naar verwachting het percentage volwassenen met overgewicht stijgen, samen met de aan overgewicht gerelateerde ziekten en aandoeningen.

De prevalentie van overgewicht en ernstig overgewicht onder de jeugd ligt in Utrecht boven het landelijke gemiddelde. Daarbij is er een grote verschil tussen de aandachtswijken met veel inwoners met een lage Sociaal Economisch Status en de betere wijken met inwoners met een hoge Sociaal Economische Status. In Utrecht lag het gemiddelde percentage kinderen met overgewicht (incl. obesitas) in 2007 op 19%. In de aandachtswijken lag het percentage tussen de 25% en 28% terwijl dit in de betere wijken rond de 15% lag.

Landelijke cijfers van het CBS geven voor de leeftijdsgroep 4-12 in 2011 aan dat 12,7% van de kinderen overgewicht heeft. De verschillen in sociaal economisch status vertonen een relatie met een gezonde leefstijl en daarmee samenhangend met de prevalentie van

overgewicht.

In 2009 is door Aveant (thuiszorgorganisatie Utrecht) een inventarisatie uitgevoerd naar interventies voor kinderen met overgewicht. Aan de hand van die informatie is een plan opgesteld voor de opzet van groepsaanbod voor kinderen met overgewicht [6]. Volgens deze opzet is de cursus Club Fit 4 Utrecht ontwikkeld. Het cursusprogramma Club Fit 4 Utrecht bevindt zich in het overgangsgebied van kinderen met een ongezonde leefstijl en overgewicht, maar nog geen obesitas.

Doelgroepen

De doelgroep van Club Fit 4 Utrecht bestaat uit kinderen met matig overgewicht van 4-12 jaar en hun ouders. Club Fit 4 richt zich in Utrecht met name op de gezinnen met een lage sociaal economische status (SES) in de aandachtswijken.

Kinderen met ernstig overgewicht (obesitas klasse 2 en 3) worden verwezen naar een intensievier programma fitkids obesitas dat de zorgverzekering vergoedt. Zie voor de details indicatie en contra-indicatie.

Intermediaire doelgroep

In de interventie staat het gezin centraal en krijgen de ouders de rol als hoofdverantwoordelijke. In het programma leren ouders ook dat de hele sociale omgeving van hun kind betrokken moet worden, zoals opa/oma of de oppas van de kinderen.

De kinderen en ouders van de doelgroep zijn zich niet of weinig bewust van hun ongezonde leefstijl en het overgewicht. Kinderen met matig overgewicht worden vaak door de ouders vergeleken met kinderen met zwaar overgewicht. Conclusie: ‘het valt het wel mee’. Professionals zoals vakleerkrachten gymnastiek en jeugdverpleegkundigen signaleren

de kinderen met overgewicht. Ze gaan in gesprek met ouders om hen te motiveren voor een gezonde leefstijl en het cursusprogramma Club Fit 4.

Ouders beschikken over weinig kennis over gezonde leefstijl, weinig vaardigheden op het gebied van gezondheid en opvoeding en de omgeving van het gezin stimuleert niet altijd een gezonde leefstijl.

Doel van het sport- en beweegaanbod

Hoofddoel

Het doel van de interventie Club Fit 4 Utrecht is het aanleren van gezond gedrag bij de kinderen met overgewicht (120% tot 160%) waardoor het percentage overgewicht bij de kinderen op de lange termijn daalt. Kinderen hebben overgewicht minimaal 120% en maximaal 160%, vastgesteld volgens het Signaleringsprotocol overgewicht in de Jeugdgezondheidszorg [7]. De groep kinderen met obesitas klasse 1 met een percentage overgewicht tussen 140% en 160% kunnen zowel aan een intensievere zorgprogramma mee doen als aan Club Fit 4. In de praktijk is gebleken dat veel ouders met kinderen tot ongeveer 150% nog niet de urgentie ervaren om een intensief zorgprogramma te volgen. Daarom is de grens voor Club Fit 4 gelegd bij maximaal 160%.

Tijdens de cursusperiode is het streven dat de BMI bij de kinderen gelijk blijft of licht daalt. Lange termijn doel is dat het percentage overgewicht daalt en deze kinderen geen obesitas ontwikkelen.

Subdoel

  • de deelnemers ontbijten elke dag
  • de deelnemers drinken minder zoete dranken per dag
  • de deelnemers besteden minder tijd aan sedentair gedrag in de vrije tijd
  • de deelnemers bewegen meer minuten per dag
  • de deelnemers zijn gaan sporten bij een sportaanbieder
  • de ouders kennen de mogelijkheden om te sporten eventueel via jeugdsportfonds of U-pas.
  • de ouders kennen de BOFT-boodschap
  • de ouders dragen de BOFT-boodschap consequent uit in het gezin
  • de ouders halen minder zoete dranken in huis
  • de ouders stimuleren, steunen en sturen hun kinderen om meer actief te bewegen en minder sedentair tijd achter de computer of TV te besteden.

Aanpak (opzet interventie, locatie en uitvoerders)

Opzet van de interventie

De interventie Club Fit 4 Utrecht bestaat uit een beweegprogramma voor kinderen en een participatieprogramma voor ouders. In het beweegprogramma wordt ingegaan op bewegen, sedentair gedrag, weerbaarheid en voeding. Binnen de interventie bieden we de cursussen aan voor kinderen van 4-8 en kinderen van 9-12 jaar. Zowel in de beweeglessen als de voorlichting naar de ouders is een onderscheid gemaakt in het inhoudelijk programma voor deze twee leeftijdsgroepen.

De opzet van het programma is identiek, maar de boodschap is aangepast op de leeftijd van het kind. Ook de ouders krijgen een aangepaste instructie over opvoeden van jonge en oudere kinderen. De werving voor Club Fit 4 en de motivatie van ouders geschiedt vanuit de lokale preventie, jeugdgezondheidszorg en de basisscholen.

Programma 4-12 jaar

Club Fit 4 Utrecht voor 4-12 jaar bestaat uit een beweegprogramma van 12 weken, waarbij de kinderen 1 x per week onder leiding van een sportdocent gedurende 75 minuten gaan bewegen, waarvan maximaal 15 minuten zijn ingericht voor uitleg van spelvormen en monitoring van de voortgang. De groepen bestaan uit de jonge kinderen van 4-8 jaar en de oudere kinderen van 9-12 jaar.

De lessen voor de kinderen zijn gericht op kennismaken met sport- en beweegvormen, het ervaren dat bewegen leuk is en het maken van gezonde keuzes. In de 12 weken doen de ouders twee keer mee met de sportles. Deze les is dan iets aangepast en is gericht op het maken van gezonde keuzes. Ouders en kinderen leren onder meer diverse activiteiten om samen te bewegen.

Het ouderparticipatieprogramma bestaat uit 4 bijeenkomsten die plaatsvinden tijdens beweeglessen van de kinderen. De bijeenkomsten worden geleid door een diëtist en de (wijk)pedagoog, waarbij thema’s binnen voeding en opvoeding centraal staan. Tijdens en na de cursus kunnen de ouders en kinderen extra adviesgesprekken bij de diëtist of pedagoog aanvragen. Deze extra ondersteuning is afhankelijk van de problematiek die speelt in het gezin en de hulpvraag van het gezin. Met name bij het exitgesprek aan het einde van het programma benadrukt de sportdocent de mogelijkheden voor nazorg bij ouders waar het proces naar een gezonde leefstijl nog kwetsbaar is. Het beweegprogramma vindt plaats in een gymzaal in de wijk. De ouderbijeenkomsten zijn in een ruimte van de aangrenzende school; dichtbij huis op vertrouwd terrein.

Locaties en Uitvoering

De interventie wordt toegepast door GG&GD Utrecht. De organisatie en uitvoering ligt in handen van Sportservice Midden Nederland. De cursussen vinden plaats in 4 aandachtswijken op scholen en in aangrenzende gymzalen.

Door de centrale projectleiding worden de verschillende cursussen in de 4 wijken op dezelfde manier aangestuurd en de rode lijn bewaakt. In de uitvoering zijn naast de JGZ-medewerkers van de GGD, de basisscholen en het welzijnswerk betrokken voor de verwijzing van ouders en kinderen.Diëtisten van Aveant en pedagogen van de gemeente Utrecht zijn betrokken voor het verzorgen van ouderbijeenkomsten.

Ondersteuning

Voor de overdracht en implementatie van de interventie Club Fit 4 Utrecht is er een handleiding beschikbaar. Gemeenten die met de interventie aan de slag willen kunnen deze handleiding aanschaffen inclusief begeleiding van ervaren projectleiders van Club Fit 4 Utrecht.

Materialen

Handleiding
De interventie Club Fit 4 Utrecht is beschreven in een handleiding. Deze handleiding is te gebruiken voor gemeenten die aan de slag willen met het programma en is op te vragen bij de contactpersoon van de interventie. De handleiding omvat diverse bijlagen.

Materialen bijeenkomsten
De sportlessen zijn beschreven in een handleiding voor de sportdocenten. Deze is op te vragen bij de contactpersoon van de interventie. De diëtist en pedagoog gebruiken bij de ouderbijeenkomsten materialen uit hun reguliere werkprogramma’s. Deze zijn tegen kostprijs beschikbaar.

Paspoortje
Alle kinderen krijgen bij de start van het programma een paspoortje. Dit is een boekje waarin achtergrondinformatie staat over de thema’s die de diëtist en pedagoog behandelen in de ouderbijeenkomsten. Daarnaast is er ruimte om doelen op te stellen en vervolgens bij te houden hoe het per week gaat met de gestelde doelen. Ouders en kinderen kunnen hiermee de voortgang bijhouden en de professionals in het programma bespreken de inhoud van deze boekjes met de ouders en of de kinderen. De kinderen en ouders verzamelen stempels in het paspoortje, die de sportdocent geeft bij aanwezigheid. Wanneer de kinderen aan het einde van het programma voldoende stempels hebben verzameld, ontvangen zij een waardebon voor een sportwinkel als beloning.

Webdisc
Het team van professionals binnen een cursus maakt gebruik van een webdisc. Dit is een document dat via internet, na inloggen, beschikbaar is. In dit document houden de cursuscoördinator en alle professionals de gegevens van de kinderen en ouders bij. Naast aanwezigheid per bijeenkomst staan de intakegegevens per kind vermeld, evenals bijzonderheden. Middels dit document en per mail en telefoon houden de professionals elkaar op de hoogte van de ontwikkelingen. Alle meetgegevens die gedurende de cursus worden

verzameld, komen in het document te staan, waardoor alles op één plek beschikbaar is.

Teamtraining
Voorafgaand aan de start van een cursus volgen de professionals een teamtraining. Tijdens deze training maken alle betrokkenen afspraken over ieders taken binnen de interventie en afstemming hiervan. Onderdelen van de teamtraining zijn motivational interviewing, goal setting en de eenduidige boodschap en benadering van ouders en kinderen.

Materialen PR
Voor de werving van kinderen voor cursussen Club Fit 4 Utrecht zijn flyers en posters ontwikkeld. Deze zijn op te vragen bij de projectleiding. Op www.sportservicemiddennederland.nl/jeugdsport/club-fit-4-utrecht is informatie te vinden rondom de inschrijving voor de cursussen.

Printen Uitgebreide beschrijving (pdf)