Terug naar overzicht

Gezondheidsrace Laarbeek

Doel van de Gezondheidsrace is om zoveel mogelijk mensen bewust te maken van en aan te zetten tot een gezonde leefstijl. Dit houdt in voldoende sporten of bewegen, gezonde voeding, en ook mentaal en sociaal welbevinden van mensen is belangrijk. De activiteiten moeten bijdragen aan een gezonde omgeving en leefklimaat, belangrijk daarbij is ‘dat iedereen kan meedoen’ en dat men op zoek gaat naar manieren om zoveel mogelijk mensen die niet of minder actief zijn, te betrekken.

De Gezondheidsrace Laarbeek is in 2010 ontstaan op initiatief van inwoners die actief aan hun eigen gezondheid wilden werken én anderen wilden aansporen tot een gezonde leefstijl.

Het is een project voor en door inwoners. Kartrekkers vormen een projectgroep en zij worden ondersteund door welzijnsorganisatie Vierbinden, GGD Brabant-Zuidoost en gemeente Laarbeek. De Gezondheidsrace heeft drie edities achter de rug, in 2016 is de vierde editie van start gegaan, deze loopt nog tot en met mei 2017.

Probleembeschrijving

De interventie is gebaseerd op een aantal pijlers. Een eerste pijler is burgerparticipatie, een tweede het wedstrijdelement. Andere werkzame elementen in de Gezondheidsrace zijn onder andere het gebruik van het sociale netwerk (en benutten van sleutelfiguren) en tussentijdse feedback en waardering voor de inzet en resultaten daarvan. Zie ook: Handreiking voor gezondheidsbevordering vanuit burgerinitiatief.

Burgerparticipatie, een dialoog en samenwerking tussen burgers en professionals wordt gezien als een belangrijke succesfactor van gezondheid bevorderende interventies, met name bij een ‘community aanpak’ (Vermeer, A. (2012). Jacobs et al. (2005), Wagemakers, A. (2010), Laverack, G. (2007). Het bevorderen van een gezonde leefstijl wordt in Nederland hoofdzakelijk door professionals en op basis van wetenschappelijke inzichten over risicofactoren en effectieve interventies uitgevoerd. Deze werkwijze heeft slechts in beperkte mate geleid tot ‘gezonde’ veranderingen in leefstijl van mensen. Een meer pragmatische aanpak gaat uit van publieke leerprocessen, waarin burgers geen object maar mede eigenaar zijn van de publieke gezondheidszorg: ‘Er moet niet aan burgers, maar met en van burgers geleerd worden’ (Horstman, 2010). Professionals zouden minder moeten sturen, meer loslaten en meer willen leren. Hiervoor dienen ze een stukje macht af te staan aan burgers (SCP, 2007). Burgers willen en kunnen betrokken zijn als de uitdaging past bij hun behoeften en kwaliteiten (WRR, 2012). Door burgers actief te betrekken in en zeggenschap te geven over beleidsinvulling en -uitvoering worden zij mede-eigenaar. Hoe meer mensen ‘iets eigens’ (van zichzelf) ervaren, hoe meer zij zich er voor verantwoordelijk voelen en zich voor willen inzetten (territoriumleer, zie: A. Petit en R. van Audenrode (2006)). In de Gezondheidsrace zijn burgers betrokken in beleidsprioritering en invuling. Burgers mogen zelf initiatieven nemen en keuzes maken. Zij nemen een stuk regie en verantwoordelijkheid voor hun gezondheid en die van hun medeburgers. Zij bevinden zich op een hoog niveau van de participatieladder.

Ook de wet van Maier, afkomstig uit de psychologie en breed toegepast in de advieswereld, maar ook in de gezondheidzorg, ondersteunt het belang van actieve betrokkenheid van burgers. Deze wet zegt dat het effect (E) van een advies (maatregel, programma, gezondheidsboodschap, enz.) afhangt van de kwaliteit (K) vermenigvuldigd met de acceptatie (A). Zonder acceptatie (A=0) is er geen effect (E=0). Een actieve betrokkenheid en eigen initiatief van de doelgroep verhoogt de kans op acceptatie door diezelfde doelgroep. De gezondheidsrace is mede gestoeld op de overtuiging dat burgers vaak beter weten beter hoe ze hun medeburgers kunnen bereiken en motiveren tot een gezonde leefstijl dan professionals, en dat dit de acceptatie van de gezondheidsboodschap vergroot.

Een wedstrijdelement binnen gezondheidsbevordering is bekend uit met name de rookpreventie (Leeks et al., 2010). Ook in het bevorderen van verminderd autogebruik en organisatieveranderingen, wordt het inbouwen van een wedstrijdelement steeds meer gezien als een effectieve strategie. Het wedstrijdelement haakt aan op menselijke drijfveren zoals competitie en de behoefte aan interactie en status, naast het ‘fun’gehalte van het spelen van een spel (Bots, P (2012); zonder auteur (2012); Kromme, C (2012)).

Doelgroepen

Voor wie is de interventie bedoeld?

De interventie is bedoeld voor alle inwoners, van alle leeftijden en uit alle sociaaleconomische groepen, inclusief mensen met beperkingen. De interventie is geschikt voor alle inwoners, ook migranten, mits zij de Nederlandse taal voldoende beheersen. Om als deelnemer mee te doen is een minimumleeftijd van 18 jaar gesteld.

Intermediaire doelgroep

Intermediaire doelgroepen zijn onder andere::

  • Oud-deelnemers vorige drie edities (ambassadeursrol)
  • Eerder betrokken MKB/middenstanders, fysiotherapeuten, diëtisten etc.
  • Projectgroep (bestaande uit oud-deelnemers voorgaande edities!, GGD, Vierbinden en gemeente)
  • Ondersteuners/juryleden van deelnemende teams/verenigingen (ook allemaal oud-deelnemers)

Doel van het sport- en beweegaanbod

Hoofddoel

Het doel van de Gezondheidsrace is inwoners bewust te maken van en te stimuleren tot een gezonde leefstijl. Hiermee wordt een bijdrage geleverd aan beleidsdoelstellingen op het terrein van de publieke gezondheid, zoals:

  • Meer inwoners kiezen voor een gezonde leefstijl, o.a. door meer te bewegen en gezonder te eten.
  • Het percentage volwassen inwoners met overgewicht neemt niet toe en het percentage jeugdigen met overgewicht daalt.
  • Overgewicht wordt intersectoraal aangepakt met een actieve rol van burgers.
  • Burgerinitiatieven gericht op gezondheidsbevordering of participatie worden serieus genomen en zo mogelijk ondersteund.
  • Sociale participatie: de Gezondheidsrace bevordert sociale ontmoeting tussen mensen.

Subdoel

  1. Vier teams van burgers (uit de vier dorpen van de gemeente) werken gedurende 9 maanden (later werd dat een jaar) aan verbetering van hun eigen fitheid. Tegelijkertijd stimuleren de teamleden hun dorpsgenoten tot een gezonde leefstijl.
  2. De gemeente schept randvoorwaarden waardoor teamleden gemotiveerd zijn en blijven om zich in te zetten voor het hierboven genoemd doel.
  3. Het wedstrijdelement draagt bij aan de motivatie van de teamleden.
  4. Er is draagvlak onder de inwoners van Laarbeek voor gezondheidsprojecten waarin burgerinitiatief en een wedstrijdelement centraal staan.
  5. Bij de vernieuwde editie: ontmoeting tussen diverse verenigingen is een nevendoel. Het bevordert samenwerking en kruisbestuiving tussen clubs in Laarbeek.
  6. Keuze voor verenigingen als deelnemende teams: clubs hebben vaak een grote achterban. Het bereik (mensen bewust maken van gezonde leefstijl) is daarmee vanzelf al groter. Als voorbeeld, de deelnemende KBO heeft 600 leden!

Aanpak (opzet interventie, locatie en uitvoerders)

Opzet van de interventie

Stap 1: Organiseren van burgerparticipatie in beleidsprioritering en invulling Aan de opzet en uitvoering van de Gezondheidsrace gaat een periode vooraf waarin burgers en professionals worden uitgedaagd en betrokken raken in prioritering van speerpunten van het lokaal gezondheidsbeleid en de concrete invulling van de gekozen speerpunten ( Wmo-beleidsplan 2015-2018, ‘Iedereen doet mee’).

Stap 2: Voorbereiding: kaders vaststellen en nadere invulling

In deze fase wordt afgesproken hoe lang de gezondheidsrace duurt (9 maanden of een kalenderjaar), en wat de kaders zijn waarbinnen de gezondheidsteams gaan opereren (sturing op specifieke leefstijlthema’s en doelgroepen), hoe zij beoordeeld worden (samenstelling jury en scoresystematiek), en welke ondersteuning zij krijgen (zoals fitheidsmetingen, sportfaciliteiten, publiciteit en activiteitenbudget).

Stap 3: Teamvorming, opdracht en ondersteuning

Vormen van de teams, voorheen bestaande uit individuele inwoners, nu uit verenigingen.

Stap 4a: Uitvoering: inzet van de teams

Van de teamleden wordt verwacht dat zij zich gedurende de looptijd blijven inzetten voor de tweeledige opdracht. De intensiteit waarmee teamleden zich inzetten varieert.

Stap 4b: Uitvoering: coördinatie, begeleiding en beoordeling

Tijdens de uitvoering zorgt de projectgroep voor coördinatie en bijsturing. Geeft feedback over ervaringen, knelpunten en verbeterpunten. Aan het einde van de race wordt het winnende team bekend gemaakt. De prijs (€1000,-) moet het team besteden aan een maatschappelijk en ‘gezond’ doel in het eigen dorp.

Stap 5

Na afloop van de interventie volgt een fase van eindevaluatie en formulering van een vervolg. Hierbij wordt ook gekeken naar de mogelijkheden om activiteiten uit de Gezondheidsrace te verduurzamen. Een actieve betrokkenheid van burgers en professionals wordt opnieuw gestimuleerd.

ACTUEEL: Organisatie:

  • Projectgroep: bestaat uit vier inwoners/kartrekkers (allen oud-deelnemer), GGD Brabant-Zuidoost, welzijnsorganisatie Vierbinden en gemeente. Incidenteel schuift wethouder aan.
  • Deelnemers: 10 verenigingen, met ieder een contactpersoon. Zijn verdeeld in poule A en B.
  • Juryleden/ondersteuners: allen oud-deelnemer. Zij zijn als ondersteuner gekoppeld aan een vereniging. Zij zijn tevens jurylid en beoordelen verenigingen uit de andere poule (geen belangenverstrengeling).

Locaties en Uitvoering

De interventie is overdraagbaar met behulp van de ‘Handreiking voor gezondheidsbevordering vanuit burgerinitiatief; een beschrijving van de methodische aanpak en werkzame elementen van de Gezondheidsrace Laarbeek’. Het ligt niet voor de hand om de Gezondheidsrace als interventie één op één te kopiëren naar een andere gemeente. Een groot deel van het succes van de Gezondheidsrace is gelegen in de actieve rol van burgers en andere betrokken partijen en in de rivaliteit tussen de dorpskernen binnen Laarbeek. In iedere nieuwe setting zal men met betrokken partijen moeten bespreken op welke manier de werkzame elementen uit de Gezondheidsrace worden toegepast, en welke inhoudelijk invulling men hieraan wil en kan geven. Deze beschrijving van de opzet en inhoud is vooral bedoeld als voorbeeld van hoe het zou kunnen. Bij implementatie moet er dus voldoende ruimte bestaan voor burgers en professionele partijen om invloed uit te oefenen op de lokale invulling van de interventie.

De betrokken medewerkers van gemeente Laarbeek, wethouder, burgers, en medewerkers van de GGD Brabant-Zuidoost zijn beschikbaar om hun ervaringen te delen. Vanaf 2011 hebben zij verschillende presentaties over de Gezondheidsrace en de methodiek van gezondheidsbevordering vanuit burgerinitiatief verzorgd voor geïnteresseerden in Nederland: gemeenten, GGD-en, bezoekers Nederlands Congres Volgezondheid en Zorg, Tranzo/Tilburg Universiteit, RIVM, IGZ). Voor zover bekend is de interventie elders nog niet uitgevoerd. Wel wordt de Gezondheidsrace regelmatig als goed voorbeeld en ter inspiratie gebruikt.

Ondersteuning

Er is geen gedefinieerd systeem voor implementatie. De stappen zoals eerder beschreven onder 1.3 zijn logisch. Het begint met een idee, dat ondersteunend is aan uitvoering van beleidsdoelen. Bij omarming van (het idee of werkbare elementen van) de Gezondheidsrace, zijn de volgende stappen aan te raden. Fundamenteel is dat er kartrekkers zijn die ruimte krijgen om op hun eigen manier invulling te geven en bereid zijn daar tijd in te investeren.

Materialen

  • Handreiking voor gezondheidsbevordering vanuit burgerinitiatief; beschrijving van de methodische aanpak en werkzame elementen de Gezondheidsrace Laarbeek.
  • Ideeënklapper (klapper met ideeën voor interventies en contactgegevens lokale partijen)
  • Een individueel logboekje: boekje voor teamleden met tips en invulruimte om de voortgang van het werken aan de eigen fitheid te monitoren
  • Activiteitenformulier (registratieformulier)
  • Resultaten van de Gezondheidsrace; samenvattend verslag van de resultaten van de Gezondheidsrace 2011-2012 en beschrijving van de succesfactoren op basis van twee edities van de race in 2010 en 2011-2012.
  • http://www.youtube.com/watch?v=oF4aUhqZErE (filmpje over de Gezondheidsrace)
  • Gezondheidsrace Laarbeek. Burgerparticipatie en wedstrijdelement in een community project ter bevordering van een gezonde leefstijl. Tijdschrift voor Gezondheidswetenschappen, TSG jaargang 91, 2013 nummer 1, pagina 11-14.
  • Filmpje en informatie zijn te bekijken/downloaden via http://laarbeekactief.nl/gezondheidsrace/

Belangrijke documenten

Printen Uitgebreide beschrijving (pdf)