Terug naar overzicht

LEFF

LEFF (Lifestyle, Energy, Fun & Friends) is de Nederlandse versie van het uit Engeland overgenomen effectieve programma MEND (Mind, Exercise, Nutrition, Do it!). LEFF is voor kinderen van 7 tot en met 12 jaar met overgewicht of obesitas. Het is een gecombineerde leefstijlinterventie waarbij gezinnen in groepsverband gedurende 10 weken aan de slag gaan met gezond eten en bewegen. LEFF heeft een landelijk format, maar is lokaal flexibel wat betreft de uitvoerders, locatie, tijden, culturele gebruiken en follow-up. Voor zowel de coördinatoren, als de uitvoerders en deelnemers zijn speciaal ontwikkelde materialen beschikbaar. De interventie richt zich op het verbeteren van vier factoren, namelijk kennis, attitude, sociale steun en eigen effectiviteit. Dit gebeurt middels interactieve educatie, zelf oefenen, plezier, bespreken voor- en nadelen van bepaald gedrag, gezamenlijke en individuele doelen en beloningen, het groepsproces, een gezinsaanpak met positieve opvoedstijl en positieve toon van communicatie.Een uitgebreide (proces)evaluatie laat zien dat ouders en kinderen de onderdelen van het programma positief beoordeelden en ook de eerste resultaten op kwaliteit van leven en BMI zijn veelbelovend.

Probleembeschrijving

In Nederland is het aandeel kinderen wat te zwaar is al jaren hoog. In 1980 had 5,1% van de jongens en 7,2% van de meisjes (2 tot 21 jaar van Nederlandse afkomst) overgewicht (inclusief obesitas). In 2010 was dit percentage bij de Nederlandse jongens opgelopen tot 13,3% en bij de meisjes tot 14,9%. Obesitas kwam voor bij circa 2% van de jongens en meisjes in deze leeftijdscategorie. Kinderen van Turkse en Marokkaanse afkomst hadden vaker overgewicht en obesitas dan kinderen van Nederlandse afkomst. Bij de jongens was in 2010 bij respectievelijk 32,5% en 25,2% sprake van overgewicht. Bij de meisjes van Turkse en Marokkaanse komaf bedroegen die percentages respectievelijk 31,7% en 29,1% (Schönbeck et al. 2010). Daarnaast wonen zij vaker in wijken met een lage sociaal economische status score. Tussen gemeentes en buurten bestaan echter grote verschillen in het aantal kinderen met overgewicht. In Amsterdam is bijvoorbeeld één op de vijf kinderen te zwaar (Gemeente Amsterdam, 2015).

Kinderen met overgewicht hebben een grotere kans op het ontwikkelen van gezondheidsproblemen, zoals verhoogde bloedglucosewaarden en een hoge bloeddruk. Op latere leeftijd hebben zij een hoger risico op hart- en vaatziekten. Daarnaast is overgewicht gerelateerd aan een lagere sociale en psychische gezondheid, zoals een lagere zelfwaardering en kwaliteit van leven (Butland et al., 2007; Reilly et al., 2003). Op lange termijn heeft overgewicht ook maatschappelijke en economische gevolgen. Denk aan kosten door arbeidsongeschiktheid, ziekteverzuim en gezondheidszorg (McPherson et al., 2007; NICE, 2006; McKinsey Global Institute, 2014).

Een effectieve aanpak van overgewicht en obesitas bij kinderen is dan ook van belang. Uit onderzoek blijkt dat een gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) de aangewezen behandeling voor overgewicht en obesitas is (CBO, 2008). In de Zorgstandaard Obesitas is vastgelegd dat de zorg bij overgewicht en obesitas volgens het ‘stepped en matched care-principe geleverd moet worden (PON, 2010). Hiervoor is een volledig ketenaanbod nodig, waarbij de brug tussen preventie en zorg geslagen is en behandelingen op alle niveaus beschikbaar zijn; van laagdrempelige interventies in de wijk tot specialistische zorg in het ziekenhuis (PON, 2014). Wanneer dit ketenaanbod volledig aanwezig is, kan uiteindelijk een deel van de zorg die nu in een medische setting plaatsvindt, vervangen worden door meer laagdrempelige zorg in een minder kostbare setting. Bij de start van LEFF, waren er in Nederland niet veel bewezen effectieve interventies beschikbaar op het gebied van zorg voor kinderen met overgewicht en obesitas. Er bleek behoefte aan een laagdrempelige interventie als eerste stap in de keten en als terugvalpreventie. Dergelijk aanbod zou een aanvulling op het totale ketenaanbod betekenen en daarmee de keten meer sluitend kunnen maken. Deze interventie moest naast laagdrempelig ook structureel, schaalbaar, betaalbaar en evidence based zijn.

Doelgroepen

De primaire doelgroep bestaat uit kinderen van 7 tot en met 12 jaar met overgewicht of obesitas.

Intermediaire doelgroep

De interventie richt zich ook op de ouders van de kinderen. Minimaal één van de ouders neemt deel aan de bijeenkomsten.

Doel van het sport- en beweegaanbod

Hoofddoel

In de 10-weekse gecombineerde leefstijlinterventie is het hoofddoel een gezonder voedings- en beweegpatroon bij de kinderen. Met als uiteindelijk doel, verbetering van de generieke en gewichtsgerelateerde kwaliteit van leven en afname van geslacht- en leeftijdsspecifieke SDS-BMI.

Subdoel

De subdoelen zijn onder de volgende factoren te scharen: kennis, attitude, sociale steun en eigen effectiviteit. Waardoor gedragsverandering plaats kan vinden. Een korte omschrijving van de subdoelen per factor is hieronder voor kinderen en ouders weergegeven. zie voor uitgebreidere toelichting bijlage 3.

Kinderen

Kennis:

  • Verkrijgen praktische en inhoudelijke informatie over overgewicht/obesitas en een gezonde leefstijl

Attitude:

  • Ervaren de voordelen van gezonde voeding en meer bewegen
  • Ervaren dat sport en bewegen plezierig is

Sociale steun:

  • Ervaren steun van hun ouders en andere kinderen in het nastreven van een gezonde leefstijl.

Eigen effectiviteit:

  • Verkrijgen meer zelf- en lichaamsvertrouwen
  • Verkrijgen vaardigheden om gezonde leefstijlkeuzes te maken; gezonde voedingskeuzes, meer dagelijkse beweging, omgaan met voedselverleidingen, opstellen van doelen en bijpassende beloningen.

Gedrag:

  • Behalen zelf opgestelde doelen op het gebied van voeding en bewegen.

Ouders

Kennis:

  • Verkrijgen praktische en inhoudelijke informatie over overgewicht/obesitas, een gezonde leefstijl en gedragsverandering

Attitude:

  • Ervaren de voordelen van een gezonde voeding en meer bewegen
  • Ervaren de voordelen van het op een respectvolle manier over gewicht praten.
  • Ervaren het belang van voorbeeldgedrag als ouders
  • Verkrijgen motivatie om hun kind te steunen bij het aanleren van een gezondere leefstijl

Sociale steun:

  • Ervaren steun andere ouders en kind in het nastreven van een gezonde leefstijl voor het hele gezin.

Eigen effectiviteit:

  • Verkrijgen meer zelfvertrouwen in de wijze waarop zij de leefstijl van hun kind kunnen beïnvloeden
  • Verkrijgen vaardigheden om gezonde leefstijlkeuzes te maken; gezonde voedingskeuzes, meer dagelijkse beweging, omgaan met voedselverleidingen, opstellen van doelen en bijpassende beloningen.
  • Verkrijgen vaardigheden om het gezin te ondersteunen in het maken van gezonde leefstijlkeuzes; het motiveren van hun kind tot een gezondere leefstijl

Gedrag:

  • Geven praktische en sociale ondersteuning aan kinderen in het opstellen en behalen van doelen met betrekking tot voeding en bewegen.

Aanpak (opzet interventie, locatie en uitvoerders)

Opzet van de interventie

Het landelijk team sluit samenwerkingsovereenkomsten met gemeentes af. Per gemeente wordt een uitvoeringsorganisatie gekozen die vervolgens een coördinator aanstelt. De coördinator stelt vervolgens één of meerdere uitvoerende LEFF-teams samen. Dit is afhankelijk van het aantal wijken waarbinnen de gemeente de interventie wil laten plaatsvinden; er wordt uitgegaan van één team per wijk. De interventie bestaat uit 20 groepsbijeenkomsten gedurende 10 weken, van twee keer meestal twee uur per week (er zijn een aantal bijeenkomsten die 1 uur duren). De inhoud van de bijeenkomsten ligt vast in gestructureerde handleidingen voor de uitvoerders.

LEFF heeft een aantal vaste elementen, zoals een landelijk vastgelegd format met een vaste structuur, bijeenkomsten en kerninhoud. Daarnaast zijn er een aantal elementen flexibel uit te voeren, zoals de uitvoerders, locatie, tijden, culturele gebruiken en follow-up. Deze flexibele elementen zijn voor elke locatie op maat aan te passen. Bijvoorbeeld door teams in te zetten die het beste aansluiten bij de samenstelling van de wijk waar de interventie plaatsvindt, wat bijvoorbeeld kan helpen bij het opbouwen van een vertrouwensband, laagdrempelig communiceren (de taal spreken van de doelgroep) en bij het geven van voorbeelden van specifieke recepten en producten die aansluiten bij het reguliere eetpatroon van de deelnemers.

Locaties en Uitvoering

Organisatie

De interventie wordt op landelijk niveau gecoördineerd. De lokale coördinatie vindt plaats door een persoon werkzaam binnen de gemeente of vanuit bijvoorbeeld welzijnsorganisaties, sportorganisaties en GGD-en. Voor de werving en toeleiding naar LEFF wordt er contact gelegd met verschillende organisaties die hierbij een rol kunnen spelen, zoals eerstelijnszorginstellingen, scholen of de jeugdgezondheidszorg.

Locatie

De gemeente bepaalt in welke wijk LEFF ingezet gaat worden. Dit zijn altijd wijken waarbinnen de gemeente een gezond gewicht van de bewoners wil bevorderen. De uitvoering van de interventie zelf vindt plaats op een locatie in de wijk die goed bereikbaar en prettig is voor de deelnemers, zoals wijkcentra of (brede) basisscholen.

Ondersteuning

Voor de implementatie op landelijk en lokaal niveau kunnen verschillende fases worden aangehouden. Voor een uitgebreider overzicht van de verschillende kernactiviteiten van alle betrokken wordt verwezen naar de tabel (blz. 9) in paragraaf inhoud van de interventie.

Voorafgaand aan start

  • Landelijk team informeert gemeenten over LEFF en stelt samenwerkingsovereenkomsten op.
  • Gemeenten zorgen ervoor dat aan de randvoorwaarden is voldaan.

Opstartfase

  • Landelijk team organiseert trainingen voor lokale teams en levert materialen.
  • De coördinator zorgt voor de algemene voorwaarden om te kunnen starten (denk aan team aanstellen, werving, locatie).

Uitvoeringsfase

  • Landelijk team biedt ondersteuning aan coördinatoren.
  • Coördinator monitort proces van uitvoering.
  • Lokale teams voeren de bijeenkomsten uit en dragen zorg voor het registreren van onderzoeksgegevens.

Afrondingsfase

  • Deelnemers ontvangen informatie over nazorg en begeleiding na afloop van LEFF. Het landelijk team en coördinatoren spelen hier ook een rol bij.
  • Landelijk team organiseert jaarlijks een landelijke intervisiebijeenkomst voor lokale uitvoerende teams.
  • Landelijk team verzorgt evaluatie en rapportage

Behoud:

  • Verankering in financieringssysteem van gemeenten en eventueel zorgverzekeraars;

Het copyright van LEFF ligt bij de stichting VU/VUmc. Het intellectuele eigendomsrecht van LEFF berust bij MEND en de stichting VU-VUmc. Er is sprake van een eeuwigdurende, overdraagbare licentie om MEND te mogen gebruiken.

Materialen

De materialen van LEFF zijn overgenomen van MEND en vertaald door ter zake kundige experts. Hierbij is rekening gehouden met Nederlandse gebruiken en richtlijnen. Ook zijn de vertalingen gevolgd door de inhoudelijk verantwoordelijke van MEND.

Daarnaast is tijdens de ontwikkelfase van LEFF kwalitatief vooronderzoek gedaan bij kinderen die behandeld werden voor hun overgewicht of obesitas, om te bepalen wat zij belangrijk vinden aan een interventie (Athena Instituut VU, 2014). Verder zijn (telefonische) expertinterviews gevoerd, met inhoudsdeskundigen op het gebied van leefstijl(interventies), ouders en kinderen.

Een copywriter heeft de inzichten van MEND en de resultaten uit vooronderzoek verwerkt in de specifieke positieve communicatiestijl van LEFF die in alle materialen is doorgevoerd. Hieronder volgt een kort overzicht van de materialen. Zie bijlage 2 voor een uitgebreid overzicht.

Toeleiding

  • Ondersteunende materialen voor de lokale coördinator.
  • Poster en folder ontwikkeld voor ouders.
  • Flyer ontwikkeld voor kinderen.

Uitvoering

  • LEFF-kitMaterialen voor het uitvoerende team, zoals posters, voorbeelden van voedingsmiddelen en stickers.
  • Deelnemerskit Materialen voor de deelnemers, zoals handboeken voor ouders en kinderen. De handboeken zijn ondersteunend aan het programma en bevatten de belangrijkste leermomenten van elke bijeenkomst. Alles wat in de handboeken staat, wordt ook in de bijeenkomsten besproken. LEFF zit zo in elkaar dat wanneer gezinnen de handboeken thuis niet meer bekijken, ze geen informatie missen.
  • Handleidingen team

Er is een handleiding Voeding & Gedrag voor de coach en een handleiding Bewegen voor de beweegcoach. De assistent ontvangt beide handleidingen. De originele MEND-handleidingen zijn geschreven door in overgewicht en obesitas gespecialiseerde kinderdiëtisten, kinderpsychologen en beweegexperts.

Evaluatie

  • Proces

Registratieformulieren m.b.t. aanmelding, aanwezigheid en ervaringen deelnemers en team.

Oordeel commissie

De interventie bevat een goed schematisch overzicht van de aan te pakken factoren, doelen en methoden en is goed ingebed in de keten met een heldere toeleiding vanuit de jeugdgezondheidszorg. De effecten in de verschillende studies wijzen dezelfde richting uit wat betreft afname in BMI en toename in de maten van Kwaliteit van Leven.

Uitvoerbaarheid

LEFF is een goed opgezette interventie met duidelijke handleidingen voor de diverse medewerkers (coördinator, coaches en assistenten). Tevens zijn er goed uitgewerkte handboeken voor ouders en kinderen. Het heeft een helder implementatieplan met verantwoordelijkheden van de verschillende partijen.

Belangrijke documenten

Printen Uitgebreide beschrijving (pdf)