Terug naar overzicht

Realfit

RealFit is ontwikkeld voor jongeren tussen de 13 en 18 jaar met overgewicht en heeft als doel om een afname of stabilisatie van hun overgewicht te bewerkstelligen. Binnen deze interventie is gekozen voor een combinatie van beweeglessen en voedingslessen. RealFit bestaat uit een intake, 13 beweeglessen, 3 voedingslessen en 4 individuele consulten met een diëtiste en een psychologieprogramma van 10 lessen. De ouderparticipatie omvat 3 bijeenkomsten van ieder 2 uur. De interventie kan goed binnen een fitnesscentrum worden gehouden, maar het is ook mogelijk om RealFit school gebonden aan te bieden.

Probleembeschrijving

Overgewicht is een sterk groeiend volksgezondheidsprobleem in Nederland, vanwege de toenemende prevalentie onder kinderen en volwassenen en de risico’s die daarmee gepaard gaan. De afgelopen 30 jaar steeg het aantal mensen met overgewicht van een derde tot bijna de helft van de bevolking (Nationaal Kompas, 2013). Het percentage van mensen met obesitas is sinds 1980 verdubbeld van 5 tot 12% van de volwassenen (Nationaal Kompas, 2013). Deze ‘epidemie’ doet zich in vrijwel alle lagen van de bevolking voor, daarbij gaat het zowel om volwassenen als om kinderen.

De TNO-studie naar overgewicht toonde aan dat in 2010 inmiddels 13,3% van de jongens en 14,9% van de meisjes in Nederland te dik is (leeftijd tussen 2- 21 jaar). Ongeveer 2% heeft obesitas. Onder bepaalde bevolkingsgroepen is dat percentage zelfs nog hoger (Nationaal Kompas, 2013; Schonbeck, et al., 2011). Onderzoek toont daarnaast aan dat het geen seculiere trend is: het geboortegewicht is niet gestegen afgelopen decennia. De stijging in gewicht wordt pas vanaf het vierde levensjaar zichtbaar, en is dus een gevolg van leefstijl (Ernst et al. 2012). De World Health Organisatie (WHO) definieert overgewicht en ernstig overgewicht (obesitas) als abnormale of buitensporige opeenhopingen van vet, die de gezondheid kunnen beïnvloeden. Overgewicht en obesitas worden meestal uitgedrukt aan de hand van de Body Mass Index (BMI). Dit is een index die de verhouding tussen lengte en gewicht van een persoon weergeeft. Voor volwassenen is sprake van overgewicht als de BMI groter is dan 25 en er is sprake van obesitas bij een BMI groter dan 30.

Het bepalen of een kind overgewicht heeft, is bewerkelijker. Bij hen hangen de criteria ook af van leeftijd en geslacht. Bij meisjes is de waarde gemiddeld iets hoger dan bij jongens. De vastgestelde BMI criteria worden internationaal gehanteerd (NJI, 2013; Cole et al., 2000).
Volgens het Nationaal Kompas Volksgezondheid van het RIVM hangen de volgende ziekten en aandoeningen samen met (ernstig) overgewicht (Nationaal Kompas, 2013):

  • Diabetes mellitus type 2
  • Hart- en vaatziekten
  • Enkele soorten kanker (slokdarm-, alvleesklier-, dikkedarm-, galblaas-, borst- (postmenopausaal), baarmoeder- en nierkanker)
  • Aandoeningen van de galblaas
  • Aandoeningen van het bewegingsstelsel (waaronder artrose)
  • Aandoeningen van de ademhalingswegen (verminderde longfunctie, slaapapneu)
  • Onvruchtbaarheid
  • Depressie
  • Angststoornissen
  • Suïcide (zelf toegebracht letsel)

Om (psychische) gezondheidsrisico’s te verminderen is het dus van belang om overgewicht tegen te gaan.

Spreiding
Onder kinderen en jongeren vormen overgewicht en obesitas een groot en groeiend probleem. Volgens onderzoeken van Fredriks (2001) en Hirasing (2001) is het percentage jongeren met overgewicht in Nederland tussen 1980 en 1997 meer dan verdubbeld (Fredriks AM, 2001; Hirasing, et al., 2001). Het percentage jongens in de schoolleeftijd met obesitas was in 1997 zelfs verachtvoudigd ten opzichte van 1980 tot 2%. Bij meisjes werd in deze onderzoeken een vergelijkbare trend waargenomen. In 2003 is de prevalentie van overgewicht en obesitas onder jongeren in Nederland ten opzichte van 1997 weer gestegen.

Bij jongens is de prevalentie gemiddeld 14% en bij meisjes 17%. De prevalentie van obesitas is zowel voor jongens als voor meisjes gemiddeld 3% (Van den Hurk, et al., 2007). Na het 18e jaar neemt het percentage van overgewicht en obesitas echter nog verder toe: in 2006 was één op de zes 18-24 jarigen te zwaar (NCJ, 2013). Ook de Vijfde Landelijke Groeistudie van TNO uit 2009 laat zien dat overgewicht en obesitas bij jongeren verder toenemen (Schonbeck, et al., 2011). De verwachting is dat deze stijgende tendens blijft bestaan. Nederland lijkt met een vertraging van ongeveer tien jaar de Amerikaanse trend te volgen (Raad voor de Volksgezondheid & Zorg, 2002). Als de trend van de afgelopen jaren zich voortzet, zal naar verwachting in 2015 20% van de jongeren overgewicht hebben (De Wilde, van den Hurk, & Hirasing, 2005).

Vergeleken met de landelijke cijfers hebben Zuid-Limburgse jongeren beduidend vaker overgewicht. Cijfers van GGD Zuid Limburg laten zien dat een groot percentage jongeren in Zuid-Limburg lijdt aan (ernstig) overgewicht. Van de 5-jarigen in de regio heeft 10% overgewicht en dat neemt toe tot ongeveer 17% bij de 15- en 16-jarigen (waarvan 16% bij jongens en 19% bij meisjes). Tot 17 jaar komt ernstig overgewicht vaker voor bij meisjes dan bij jongens (Lamberts, 2010). Deze cijfers maakten de noodzaak extra hoog om RealFit te ontwikkelen.

Doelgroepen

RealFit is bedoeld voor jongeren die voldoen aan de volgende kenmerken:

  • Ze hebben bij aanvang van RealFit de leeftijd van 13 tot 18 jaar.
  • Ze hebben bij aanvang van RealFit een te hoge Body Mass Index, maar zijn niet morbide obees (volgens de BMI afkapwaarden).
  • Ze zijn gemotiveerd om deel te nemen en worden hierin door hun omgeving gesteund.

Intermediaire doelgroep

Naast de jongeren vormen de ouders een belangrijke (intermediaire) doelgroep van de interventie. Bij RealFit gaat de aandacht niet alleen uit naar de jongere zelf, maar ook naar het gezin waarbinnen de jongere leeft. Hoewel de inzet en toewijding van de jongere zelf natuurlijk doorslaggevend is, moet ook het belang van steun, betrokkenheid en voorbeeldfunctie van de naasten niet worden onderschat. Het effect van de interventie op lange termijn is voor een deel afhankelijk van de mate waarin het gezin van de jongere het gezonde gedrag adopteert. Het is daarom belangrijk dat het hele gezin zich bewust wordt van de noodzaak en de mogelijkheden van gezond gedrag, om zo ook op de lange termijn effectief te zijn.

Doel van het sport- en beweegaanbod

Hoofddoel

Het doel van RealFit is dat jongeren in de leeftijd van 13 tot 18 jaar middels de methode RealFit zich actief inzetten om een afname of stabilisatie van hun overgewicht te bewerkstelligen.

Dit kan betekenen dat er deelnemers zijn die daadwerkelijk gewichtsafname realiseren, maar dat hoeft niet automatisch het geval te zijn. Wanneer de jongeren immers meer gaan sporten en bewegen, zal de spiermassa toenemen. Deze kan zorgen voor een (positieve) gewichtstoename, waardoor bepaalde deelnemers per saldo geen concrete kilo’s verliezen. Er moet dus een gewichtsstabilisatie of -afname bereikt worden. Aangezien het grootste deel van de deelnemers nog in de groei is, zal een gewichtsstabilisatie op den duur leiden tot afname van de BMI. De laatste resultaten zijn veelbelovend. Uit het net afgeronde effectonderzoek dat heeft plaats gevonden in samenwerking met de Universiteit Maastricht na de doorontwikkeling van 2010, blijkt dat er niet alleen op de korte termijn een daling te zien is in BMI, maar zelfs na een jaar follow-up is er nog steeds een duidelijke afname in BMI (Bartelink, Kremers, 2013).

Subdoel

I. Significant (alfa: 5%) meer deelnemers voldoen na RealFit (en bij de half-jaar follow-up) aan de Nederlandse Norm Gezond Bewegen en bij voorkeur ook aan de Fitnorm.

II. Het voedingspatroon van de deelnemers is significant (alfa: 5%) verbeterd na RealFit (en bij de half-jaar follow-up).

III. De lichamelijke fitheid van de deelnemers is significant (alfa: 5%) verbeterd na RealFit (en bij de half-jaar follow-up).

IV. De zelf- en lichaamswaardering van de deelnemers is significant (alfa: 5%) verbeterd na RealFit (en bij de half-jaar follow-up), waardoor hij/zij realistischer denkt over eten, uiterlijk en zichzelf.

V. Ouders zijn zich meer bewust van het overgewichtsprobleem bij hun kind door deelname aan de ouderavonden.

VI. Kennis op het gebied van voeding en beweging van de ouders wordt vergroot door deelname aan de ouderavonden, waardoor ze hun kind actief kunnen steunen tijdens en na de cursus.

Aanpak (opzet interventie, locatie en uitvoerders)

Opzet van de interventie

RealFit begint met een voorlichtingsavond. Vervolgens start het 13-weken durende intensieve programma van RealFit (exclusief vakanties). De metingen vinden plaats voor de start van RealFit, op het eind van RealFit en na een 6 maanden follow-up. RealFit bestaat uit (zie Tabel 2 in de bijlage):

  • Een voorlichtingsbijeenkomst
  • Een intakegesprek met meetmoment (0-meting)
  • 13 beweeglessen
  • 3 voedingslessen
  • 4 individuele consulten met een diëtiste
  • 10 psychologie/vaardigheidslessen van een uur gegeven door een psycholoog of gedragstherapeut
  • 3 ouderavonden
  • Meetmoment bij afronding van het programma (1-meting)
  • Nameting na 6 maanden (2-meting)

Alle lessen duren 60 minuten, de ouderavonden 2 uur per keer. Er is expliciet gekozen voor een programma niet langer dan 13 weken om de aandacht van de jongeren er voldoende bij te houden gedurende al die weken.

In alle lessen wordt de link gelegd naar het dagelijks leven en hoe het geleerde geborgd kan worden.

Locaties en Uitvoering

RealFit kan heel goed gehouden worden binnen een fitnesscentrum. Temeer omdat er een breed scala aan sport- en beweegactiviteiten aangeboden kan worden. Er is nog een aantal redenen waarom binnen RealFit bij voorkeur wordt gekozen voor een fitnesscentrum:

  • Het is laagdrempelig, het kan ‘om de hoek’ plaatsvinden.
  • Veel jongeren stoppen met hun “oude “sport in deze leeftijdsfase en vinden het moeilijk om een nieuwe  sport te vinden. Het mogen sporten in een fitnesscentrum is een enorme trigger (NOC NSF, 2013).
  • In een fitnesscentrum is vaak ook een geschikte ruimte aanwezig voor de theorieles (voeding- en vaardigheidslessen).
  • Het is een nieuwe plek voor de jongeren, aangezien veel fitnesscentra een leeftijdsgrens van 16 jaar hebben voor zelfstandig sporten. Jongeren zijn vaak heel nieuwsgierig naar het fitnesscentrum. De kennismaking verlaagt de drempel om er mee te gaan starten als ze oud genoeg zijn om zelfstandig in een fitnesscentrum te gaan sporten. Veel fitnesscentra hebben al een speciaal (groeps-)aanbod voor jongeren onder 16 jaar. Mocht dit niet het geval zijn dan is het van groot belang dat de sportinstructeur de deelnemers wijst op de mogelijkheden (sociale kaart) van het reguliere sportaanbod in de buurt of een specifiek aanbod voor deze doelgroep opstart.
  • Begeleiding wordt verzorgd door professionele sportinstructeurs, diëtisten en  gedragstherapeuten/ psychologen die de lessen in (de buurt van) het sportcentrum geven.
  • De begeleiding kan deelnemers een juiste manier van bewegen aanleren tijdens de bijeenkomsten, zodat ook in andere settings de deelnemer de juiste manier van sporten kan hanteren.
  • De beweeglessen van RealFit kunnen in een fitnesscentrum vaak in een aparte ruimte plaatsvinden, waardoor de deelnemers niet tussen de andere bezoekers van het fitnesscentrum hoeven te sporten.
  • Het is ook mogelijk om RealFit schoolgebonden aan te bieden. Hierbij is de school de facilitator maar kan ook verwijzer, organisator, aanbieder van accommodatie en begeleider zijn.

Samenwerkingspartners voor de uitvoering van RealFit zijn de opdrachtgever (vaak de gemeente), de coördinerende instantie, de sportaanbieder, de diëtist, de gedragstherapeut en de landelijke werkgroep. 

Ondersteuning

Tijdens de scholing zal de implementatie van RealFit doorgenomen worden. Daarnaast is alles in het handboek beschreven. Er is een schematische weergave gemaakt van de verschillende acties en er is aangegeven in welke week ze moeten plaatsvinden. Daarnaast is onder het schema iedere actie kort toegelicht. De volgende acties worden benoemd: werving en pr; regelen locatie; regelen instructeurs; opstellen lesschema; aanmeldingen; uitnodigingen; informatiebijeenkomst; intakegesprekken; individuele consulten; kennismakingsles; evaluatie; afmeldingen; afsluiting.

Voor het opzetten van een succesvolle interventie is het van belang een lokaal netwerk op te bouwen en een werkgroep te vormen. Daarom is in het handboek een tabel opgenomen waarin mogelijke lokale organisaties

genoemd worden met bijbehorende taken/rollen voor de implementatie van de interventie. 

Materialen

Voor de werving en uitvoering van RealFit zijn de volgende materialen verkrijgbaar bij Huis voor de Sport Limburg:

Handboek

RealFit Het Handboek RealFit is bedoeld voor de uitvoerders van RealFit en is alleen verkrijgbaar samen met de licentie. Het omvat informatie die zowel op beleids- als uitvoerend niveau nodig is om de implementatie

van RealFit op een uniforme en een kwalitatief goede manier plaats te laten vinden.

DVD

De DVD is bedoeld voor de uitvoerders van RealFit en is alleen verkrijgbaar samen met de licentie. Op de DVD staat de informatie van het werkboek zodat de documenten, vragenlijsten en informatie gemakkelijk aangepast kan worden voor de lokale situatie.

Brochures

Er is een brochure ontwikkeld die speciaal voor de jongeren is geschreven. De brochure omschrijft de problematiek rondom het overgewicht en het belang van een gezond beweeg- en eetpatroon. In de brochure worden de jongeren in hun taal als volwassenen benaderd. Deze brochure kan gebruikt worden bij de werving voor RealFit.

Flyer

Naast de brochure is er een flyer (ook bruikbaar voor de werving) ontwikkeld waarop ruimte is vrijgelaten om lestijden, plaats en contactpersoon te vermelden voor één of meerdere specifieke RealFit programma’s. De flyers hebben het formaat van een boekenlegger en kunnen met de brochure worden meegegeven. De flyers zijn in kleur gedrukt en kunnen gemakkelijk ingedrukt (geprint) worden met de cursus-specifieke informatie.

Posters

De posters die ten behoeve van RealFit zijn ontwikkeld kunnen op vele plaatsen gebruikt worden. Zij zijn bijvoorbeeld geschikt om op scholen jongeren voor het eerst te informeren over en in aanraking te laten

komen met RealFit.

Bovenstaande materialen zijn tegen betaling verkrijgbaar bij de landelijke werkgroep RealFit, door een e-mail te sturen naar info@realfit.nl.

Werkboek voor de deelnemers

Voor de deelnemers aan RealFit is er een werkboek beschikbaar met daarin informatie over RealFit, de opdrachten uit de vaardigheids- en voedingslessen en de vragenlijsten. Het werkboek is ontwikkeld door de

samenwerkende partners in Zuid-Limburg en staat op de cd-rom van RealFit.

Verwijzingen en links

RealFit heeft een eigen website: www.realfit.nl

Oordeel commissie

RealFit richt zich met een multidisciplinaire aanpak op vier belangrijke factoren die bij overgewicht een rol spelen: voeding, beweging, gedrag en zelfbeeld en ouderparticipatie. Diverse studies onderzochten het effect van RealFit . Deze laten op de lange termijn (1 jaar) een positief effect zien op de hoofddoelstelling. Na doorontwikkeling zijn opnieuw twee effectstudies gedaan. Een aandachtspunt bij één van de latere studies is dat er geen randomisatie plaatsvond. Hierdoor verschilden de interventiegroep en de controlegroep significant van elkaar op het gebied van BMI en eetbehoefte.

Uitvoerbaarheid

De interventie is helder beschreven en beschikt over mooie en bruikbare materialen. Er is goed gebruik gemaakt van onderzoek aan de hand waarvan de interventie is doorontwikkeld. De commissie beveelt aan om de jeugdgezondheidszorg een grotere rol te geven bij de toeleiding van jongeren in de interventie. Ook hecht de commissie belang aan de mogelijkheid een lange termijn follow-up te doen van deze interventie.

Printen Uitgebreide beschrijving (pdf)